Guatemala trots op kleur

 

Kort na de verovering van Latijns-Amerika introduceerden de Spanjaarden er schapen. Al snel werden Indiaanse gemeenschappen ingeschakeld bij het fokken van de schapen en het spinnen van wol. Met deze wol vervaardigden zij dekens voor de Spanjaarden, maar later ook kleurrijke stoffen en kleding voor de lokale markt.

 

Ik leerde José María Sicaján kennen toen ik in 1991 voor het eerst een dienstreis maakte naar Guatemala. Het was me al opgevallen dat in de Maya gemeenschappen aan de oevers van het Meer van Atitlán ook de mannen nog steeds hun traditionele kleding dragen, iets wat in het moderne Guatemala lang niet vanzelfsprekend is. Ik verheugde mij op het bezoek aan de coöperatie van wevers in San Antonio Palopó: een Indiaanse gemeenschap die het, ondanks het feit dat ze vlak bij een toeristisch centrum wonen, wonderbaarlijk is gelukt om haar eigen karakter te bewaren.

 

 

Raar aangekeken

De hele Raad van Bestuur van de Coöperatie was bij aanvang van de vergadering aanwezig, stuk voor stuk gekleed in hun traditionele outfit: een prachtig gestreept rood overhemd waarbij de halsopening is voorzien van een geborduurde, veelkleurige rand. Daaronder dragen de mannen een

 

korte, wollen wikkelrok die nog het meest doet denken aan een schotse kilt. Ook de vrouwen in San Antonio Palopó zijn hun traditionele klederdracht trouw gebleven: blouse, wikkelrok en ceintuurband. Ook dragen zij een gekleurd haarlint (cinta) die prachtig contrasteert met hun gitzwarte haar. Het dragen van traditionele kleding maakt deel uit van een cultureel erfgoed wat teruggaat op de pre-Columbiaanse periode. Maya vrouwen dragen hun traditionele kleding met trots. Toch is ook hun aankoopgedrag aan modegrillen onderhevig. Droegen de vrouwen voorheen uitsluitend de huipil (vrouwenblouse) die karakteristiek was voor hun geboortedorp, tegenwoordig kopen zij modieuze huipiles die in andere gemeenschappen door collega weefsters gemaakt worden. Het aanschaffen van zo’n luxe huipil is, vanwege de relatief hoge prijs, zeker niet voor iedere vrouw weggelegd. Maar voor bijzondere gelegenheden, zoals huwelijk en kerkelijke feesten, springen de ouders van de aanstaande bruid graag in om de aanschaf ervan te bekostigen.

 

Bij een volgend bezoek aan San Antonio Palopó, maanden later, viel mij op dat José María zijn traditionele kleding inmiddels verruild had voor een spijkerbroek en een Amerikaans T-shirt met bijpassende opdruk. Verbaasd vroeg ik wat hem tot deze metamorfose had doen besluiten. Als manager van de coöperatie moest José María vaak naar de hoofdstad reizen om daar bank- of andere zaken te regelen, vertelde hij. Tijdens dat soort bezoeken werd hij meestal raar aangekeken door niet-Indiaanse medeburgers. ‘Ik liep over straat en overal zag ik hoe mensen naar me omkeken. Ze wisten nog net hun lach in te houden, maar ik voelde me niet op mijn gemak. Later vertelde mij iemand uit de stad dat het misschien beter was om mijn traditionele kleding niet langer te dragen, ik zou dan zeker serieuzer genomen worden door allerlei overheidsinstellingen.’

 

Nieuw textiel met traditionele motieven

In Guatemala’s hoofdstad wonen en werken veel Maya-vrouwen als dienstmeisje. Vaak krijgen zij van hun werkgeefster geen toestemming om hun traditionele kleding op het werk te dragen. Zij voelen zich terecht gediscrimineerd op hun werkplek en op straat. Toch zijn meer en meer Maya-vrouwen trots op hun cultuur en identiteit en vormt kleding een uitermate geschikt middel om hier uiting aan te geven. Het blijft natuurlijk wel vreemd dat aan de ene kant Maya-vrouwen gediscrimineerd worden vanwege hun traditionele kleding, terwijl ze aan de andere kant te pas en te onpas ingezet worden door de toeristenindustrie om buitenlandse toeristen naar Guatemala te trekken! En dat blijft hard nodig, want zeker onder toeristen wordt de Guatemalteekse textieltraditie enorm gewaardeerd, en terecht.  Behalve kleding worden er tegenwoordig allerlei van de inheemse textieltraditie afgeleide producten gemaakt. Vaak hoor je dan dat zoiets eigenlijk niet mag. Cultuur verwordt dan tot commercie, zegt men. Maar ik moet altijd terugdenken aan een gesprek wat ik hier over had met een Maya-weefster in een dorp in het hoogland. Ik vroeg of in haar ogen wij eigenlijk wel aan productontwikkeling mochten werken waarbij we putten uit traditionele motieven en patronen die we op een andere manier gebruiken. Haar antwoord was veelzeggend: ‘Natuurlijk ben ik trots op onze traditionele kleding. Het herinnert mij er aan hoe mijn moeder mij het weven als klein kind bijbracht. Uren zat ik de kunst van het weven bij haar af te kijken. Toen ik de huwbare leeftijd bereikt had, werd er bij ons altijd gelet op twee dingen: kan deze vrouw goed tortilla’s maken en kan zij goed weven? Maar tegenwoordig kunnen wij van cultuur alleen niet rondkomen. Ik heb er helemaal geen moeite mee om andere producten te maken. Sterker nog, pas als het ons economisch beter gaat kunnen wij ons ook weer actiever inzetten voor instandhouding van onze tradities.

 

(Bron: Fair Trade Special, nummer 04)